Γιατί η τέχνη μας συγκινεί τόσο διαφορετικά; Μπορεί να στεκόμαστε μπροστά στον ίδιο πίνακα και ο ένας να νιώθει γαλήνη, ο άλλος φόβο και ένας τρίτος σχεδόν τίποτα. Δεν υπάρχει μία σωστή αντίδραση. Όταν κοιτάζουμε ένα έργο, δεν βλέπουμε μόνο χρώματα, γραμμές και μορφές. Φέρνουμε μαζί μας τις αναμνήσεις μας, όσα έχουμε ζήσει, αυτά που μας αρέσουν και πράγματα που ίσως ούτε εμείς μπορούμε εύκολα να εξηγήσουμε.
Γι’ αυτό ένας πίνακας μπορεί να μας τραβήξει αμέσως χωρίς να γνωρίζουμε ούτε τον ζωγράφο ούτε την ιστορία του. Κάτι στη μορφή, στο φως ή στην ατμόσφαιρα μάς σταματά. Η Έναστρη Νύχτα του Βαν Γκογκ, για παράδειγμα, δεν χρειάζεται να μας εξηγήσει τι πρέπει να αισθανθούμε. Ο ουρανός κινείται, τα αστέρια λάμπουν έντονα και το μικρό χωριό παραμένει ήρεμο από κάτω. Αυτή η αντίθεση αρκεί για να δημιουργήσει ένα συναίσθημα πριν ακόμη αρχίσουμε να ψάχνουμε τι σημαίνει ο πίνακας.
Όταν ένα έργο αφήνει ερωτήσεις
Η τέχνη μάς επηρεάζει επίσης επειδή ο άνθρωπος αναζητά συνεχώς μορφές και ιστορίες. Ένα βλέμμα σε ένα πρόσωπο, δύο χέρια που πλησιάζουν, μια σκοτεινή σκιά ή ένα αντικείμενο σε ένα δωμάτιο μπορούν να μας κάνουν να αναρωτηθούμε τι έχει συμβεί.
Στο Κορίτσι με το Μαργαριταρένιο Σκουλαρίκι, ο Βερμέερ δεν μας δίνει σχεδόν καμία πληροφορία. Δεν γνωρίζουμε ποια είναι η κοπέλα, τι σκέφτεται ή γιατί γύρισε προς το μέρος μας. Παρ’ όλα αυτά, ακριβώς επειδή λείπουν οι απαντήσεις, αρχίζουμε εμείς να τις ψάχνουμε.
Το ίδιο συμβαίνει στη Δημιουργία του Αδάμ. Όλοι γνωρίζουν τα δύο δάχτυλα, όμως όταν παρατηρήσουμε ότι δεν αγγίζονται ποτέ, ξαφνικά η εικόνα αποκτά άλλη ένταση. Η τέχνη πολλές φορές λειτουργεί έτσι. Δεν μας συγκινεί επειδή μας τα εξηγεί όλα. Μας συγκινεί επειδή αφήνει κάτι ανοιχτό. Ένα μικρό κενό μέσα στο έργο γίνεται χώρος όπου μπαίνει η δική μας φαντασία.
Το χρώμα και η μορφή μάς επηρεάζουν πριν το καταλάβουμε
Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη. Δεν αντιδρούμε μόνο σε αυτό που παρουσιάζει ένας πίνακας, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο έχει ζωγραφιστεί. Το χρώμα μπορεί να κάνει μια εικόνα θερμή ή ψυχρή. Μια δυνατή αντίθεση φωτός και σκιάς μπορεί να δημιουργήσει ένταση πριν καταλάβουμε καν το θέμα. Οι γρήγορες πινελιές μπορούν να δώσουν κίνηση, ενώ μια ήρεμη, καθαρή επιφάνεια μπορεί να μας κάνει να σταθούμε περισσότερο.
Στον Κρόνο του Γκόγια, για παράδειγμα, δεν χρειάζεται να γνωρίζουμε πρώτα τον μύθο για να καταλάβουμε ότι βλέπουμε κάτι βίαιο και τρομακτικό. Η στάση του σώματος, το σκοτάδι και η έκφραση της μορφής μάς το λένε αμέσως.
Αντίθετα, στη Γέννηση της Αφροδίτης του Μποτιτσέλι, η γραμμή, τα απαλά χρώματα και η κίνηση των μαλλιών δημιουργούν μια εντελώς διαφορετική αίσθηση. Έτσι, όταν αναρωτιόμαστε γιατί η τέχνη μας συγκινεί, η απάντηση δεν βρίσκεται μόνο στο θέμα. Βρίσκεται και στον τρόπο που ο καλλιτέχνης οργανώνει όλα τα μικρά στοιχεία ώστε να δημιουργήσει μια συγκεκριμένη εμπειρία.
Το ίδιο έργο μπορεί να μας μιλήσει διαφορετικά με τον χρόνο
Το πιο ενδιαφέρον είναι ότι η σχέση μας με ένα έργο μπορεί να αλλάξει. Ένας πίνακας που κάποτε μας φαινόταν αδιάφορος μπορεί χρόνια αργότερα να μας σταματήσει. Ίσως επειδή μάθαμε την ιστορία του, ίσως επειδή παρατηρήσαμε μια λεπτομέρεια που δεν είχαμε δει ή απλώς επειδή εμείς οι ίδιοι έχουμε αλλάξει.
Γι’ αυτό δεν υπάρχει λόγος να αισθανόμαστε ότι πρέπει να «καταλάβουμε» αμέσως ένα έργο τέχνης. Μερικές φορές αρκεί να κοιτάξουμε λίγο περισσότερο. Να δούμε πού πηγαίνει πρώτα το μάτι μας, τι μας ξενίζει, τι μας αρέσει ή τι μας ενοχλεί. Από εκεί ξεκινά συνήθως η πραγματική σχέση με την εικόνα.
Ίσως τελικά αυτός να είναι ένας από τους λόγους που η τέχνη μας συγκινεί τόσο πολύ: δεν είναι ποτέ μόνο αυτό που βρίσκεται πάνω στον καμβά. Είναι και όλα όσα κουβαλά ο θεατής όταν στέκεται απέναντί του.
