Γιατί κάποιοι βλέπουν έναν εγκέφαλο στη Δημιουργία του Αδάμ;
Κοίταξε το κόκκινο ύφασμα γύρω από τον Θεό.
Τώρα ξέχνα για λίγο ότι είναι ύφασμα.
Δεν μοιάζει απλώς με μανδύα. Το περίγραμμά του έχει συγκριθεί με τομή ανθρώπινου εγκεφάλου. Και αν αυτή η ομοιότητα δεν είναι σύμπτωση, τότε ο Μιχαήλ Άγγελος ίσως έκρυψε μέσα σε μία από τις διασημότερες εικόνες της Αναγέννησης ένα πολύ πιο σύνθετο μήνυμα.
Αυτή είναι η λεγόμενη θεωρία του εγκεφάλου στη Δημιουργία του Αδάμ. Δεν αποτελεί αποδεδειγμένη πρόθεση του Μιχαήλ Αγγέλου. Είναι μια ερμηνεία που έγινε ιδιαίτερα γνωστή τον 20ό αιώνα και συνεχίζει μέχρι σήμερα να προκαλεί συζητήσεις.
Και το παράξενο είναι ότι, μόλις δεις την ομοιότητα, δύσκολα μπορείς να την «ξεδείς».
Δες τη Δημιουργία του Αδάμ
Στο βίντεο εξετάζουμε το κενό ανάμεσα στα δύο χέρια, τη μυστηριώδη γυναικεία μορφή πίσω από τον Θεό και φυσικά το κόκκινο σχήμα που έχει συγκριθεί με ανθρώπινο εγκέφαλο.
Πρώτα, το πλαίσιο: τι ακριβώς κοιτάμε;
Η Δημιουργία του Αδάμ δεν είναι ένας αυτόνομος πίνακας. Είναι τμήμα της τεράστιας εικονογραφικής σύνθεσης που δημιούργησε ο Μιχαήλ Άγγελος στην οροφή της Καπέλα Σιξτίνα, την οποία ζωγράφισε μεταξύ 1508 και 1512 έπειτα από ανάθεση του Πάπα Ιουλίου Β΄.
Η σκηνή ανήκει σε έναν κύκλο εννέα επεισοδίων από τη Γένεση, που ξεκινούν από τη δημιουργία του κόσμου και φτάνουν στην ιστορία του Νώε. Δεν είναι λοιπόν μια μεμονωμένη εικόνα. Είναι μία σκηνή μέσα σε μια πολύ μεγαλύτερη αφήγηση.
Υπάρχει όμως μια λεπτομέρεια που αξίζει να γνωρίζουμε.
Ο Μιχαήλ Άγγελος θεωρούσε τον εαυτό του πρωτίστως γλύπτη. Πριν αναλάβει την οροφή της Καπέλα Σιξτίνα, είχε ήδη δημιουργήσει έργα που βασίζονταν στην εξαιρετική κατανόηση του ανθρώπινου σώματος και του όγκου.
Αυτό έχει σημασία για τη θεωρία που θα ακολουθήσει.
Γιατί ένας καλλιτέχνης που σκέφτεται μέσα από όγκους, σώματα και περιγράμματα γνωρίζει πολύ καλά τη δύναμη μιας σιλουέτας.
Το σχήμα που ίσως δεν είναι απλώς ύφασμα
Στην τοιχογραφία, ο Θεός κινείται προς τον Αδάμ μέσα σε ένα μεγάλο κόκκινο περίβλημα. Γύρω του βρίσκονται πολλές ανθρώπινες μορφές, ενώ το ύφασμα σχηματίζει μια χαρακτηριστική καμπύλη.
Αν όμως αγνοήσουμε για λίγο τις πτυχές και κοιτάξουμε μόνο τη συνολική σιλουέτα, εμφανίζεται κάτι παράξενο.
Το περίγραμμα έχει συγκριθεί με ανατομική απεικόνιση ανθρώπινου εγκεφάλου. Οι υποστηρικτές της θεωρίας έχουν εντοπίσει ομοιότητες σε διάφορα σημεία του σχήματος, συνδέοντάς τα με τμήματα της ανατομίας του εγκεφάλου.
Και εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία της θεωρίας.
Δεν είναι απλώς οι πτυχές του υφάσματος που προκαλούν την ομοιότητα. Είναι κυρίως το συνολικό περίγραμμα του κόκκινου όγκου.
Αυτό βέβαια δεν αποδεικνύει ότι ο Μιχαήλ Άγγελος σχεδίασε συνειδητά έναν εγκέφαλο. Είναι όμως η παρατήρηση πάνω στην οποία στηρίζεται ολόκληρη η θεωρία.
Από πού ξεκίνησε η θεωρία του εγκεφάλου;
Η ιδέα δεν γεννήθηκε στα social media.
Το 1990, ο γιατρός Frank Lynn Meshberger δημοσίευσε στο Journal of the American Medical Association (JAMA) την εργασία An Interpretation of Michelangelo’s Creation of Adam Based on Neuroanatomy.
Σε αυτήν υποστήριξε ότι το περίγραμμα γύρω από τον Θεό παρουσιάζει εντυπωσιακές ομοιότητες με ανατομική απεικόνιση ανθρώπινου εγκεφάλου και συνέδεσε επιμέρους στοιχεία της σύνθεσης με συγκεκριμένες ανατομικές δομές.
Το ιδιαίτερο ενδιαφέρον είναι ότι η παρατήρηση προήλθε από έναν γιατρό που γνώριζε την ανθρώπινη ανατομία και όχι απλώς από μια μεταγενέστερη διαδικτυακή θεωρία.
Από εκείνη τη στιγμή η ερμηνεία άρχισε να διαδίδεται, να εμφανίζεται σε άρθρα και ντοκιμαντέρ και να προκαλεί συζητήσεις ανάμεσα σε ανθρώπους της τέχνης και της ιατρικής.
Μαζί της όμως εμφανίστηκε και το βασικό ερώτημα:
Βλέπουμε πράγματι ένα κρυμμένο ανατομικό σχέδιο ή απλώς αναγνωρίζουμε ένα γνώριμο σχήμα εκεί όπου δεν υπήρξε ποτέ τέτοια πρόθεση;
Ο Μιχαήλ Άγγελος γνώριζε ανθρώπινη ανατομία
Εδώ η θεωρία αποκτά περισσότερο ενδιαφέρον.
Ο Μιχαήλ Άγγελος δεν είχε απλώς παρατηρήσει ανθρώπινα σώματα. Από νεαρή ηλικία μελετούσε την ανθρώπινη ανατομία και πραγματοποίησε ανατομές, μεταξύ άλλων στο Santo Spirito της Φλωρεντίας, ώστε να κατανοήσει καλύτερα τους μυς, τα οστά και τη δομή του σώματος.
Αυτή η γνώση είναι εμφανής σε ολόκληρο το έργο του.
Οι μύες, οι αρθρώσεις και οι στάσεις των μορφών του δείχνουν έναν καλλιτέχνη που ενδιαφερόταν βαθιά για τον τρόπο με τον οποίο είναι κατασκευασμένο το ανθρώπινο σώμα.
Άρα, το ερώτημα δεν είναι τόσο αν μπορούσε να ενσωματώσει ένα ανατομικό σχήμα μέσα στη σύνθεση.
Μπορούσε.
Το πραγματικό ερώτημα είναι:
Το έκανε επίτηδες;
Το μεγάλο «αλλά»: δεν υπάρχει απόδειξη πρόθεσης
Εδώ χρειάζεται προσοχή, γιατί η θεωρία γίνεται συχνά πολύ πιο απόλυτη απ’ όσο επιτρέπουν τα στοιχεία.
Δεν υπάρχει γνωστό τεκμήριο που να αποδεικνύει ότι ο Μιχαήλ Άγγελος σχεδίασε το κόκκινο περίγραμμα με σκοπό να αναπαραστήσει έναν ανθρώπινο εγκέφαλο.
Δεν έχουμε κάποιο σημείωμα ή δήλωσή του που να το εξηγεί.
Η ομοιότητα μπορεί να παρατηρηθεί. Η πρόθεση δεν έχει αποδειχθεί.
Υπάρχει μάλιστα και μια απλούστερη πιθανότητα. Ένας άνθρωπος που είχε μελετήσει τόσο βαθιά την ανθρώπινη ανατομία θα μπορούσε να δημιουργεί οργανικές μορφές επηρεασμένες από αυτή τη γνώση χωρίς απαραίτητα να σχεδιάζει έναν κρυφό ανατομικό κώδικα.
Η διαφορά ανάμεσα στις δύο εκδοχές είναι τεράστια.
Και μέχρι σήμερα δεν μπορούμε να την επιλύσουμε με βεβαιότητα.
Η άλλη ανάγνωση: τι σήμαινε το έργο στην Αναγέννηση;
Για να καταλάβουμε γιατί η θεωρία είναι τόσο γοητευτική, πρέπει να θυμηθούμε ότι η Δημιουργία του Αδάμ δημιουργήθηκε στις αρχές του 16ου αιώνα.
Η Αναγέννηση έφερε ξανά στο επίκεντρο το ανθρώπινο σώμα, την αρχαιότητα, τη γνώση και τη σχέση ανάμεσα στον άνθρωπο και το θείο.
Στη Φλωρεντία είχε επίσης αναπτυχθεί έντονο ενδιαφέρον για νεοπλατωνικές ιδέες, μέσα από τις οποίες το ορατό και το υλικό μπορούσαν να συνδέονται με μια ανώτερη, πνευματική πραγματικότητα.
Αυτό δεν αποδεικνύει τη θεωρία του εγκεφάλου.
Μας βοηθά όμως να καταλάβουμε γιατί μια συμβολική ανάγνωση της σύνθεσης δεν είναι παράταιρη με τον πνευματικό κόσμο της Αναγέννησης.
Η μυστηριώδης γυναίκα πίσω από τον Θεό
Υπάρχει ακόμη μία λεπτομέρεια που κάνει τη σύνθεση συναρπαστική.
Κάτω από το αριστερό χέρι του Θεού βρίσκεται μια γυναικεία μορφή.
Ποια είναι;
Μία γνωστή ερμηνεία υποστηρίζει ότι μπορεί να είναι η Εύα, η οποία δεν έχει ακόμη δημιουργηθεί αλλά υπάρχει ήδη μέσα στη θεία πρόθεση.
Άλλες ερμηνείες έχουν συνδέσει τη μορφή με τη Μαρία, ενώ έχουν προταθεί και περισσότερο συμβολικές αναγνώσεις.
Καμία από αυτές τις ταυτίσεις δεν έχει αποδειχθεί οριστικά.
Και αυτό είναι μέρος της γοητείας του έργου. Μια εικόνα του 1512 εξακολουθεί, περισσότερο από πέντε αιώνες αργότερα, να αφήνει ανοιχτές διαφορετικές ερμηνείες.
Αν η θεωρία του εγκεφάλου ισχύει, τι σημαίνει;
Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο συναρπαστικό κομμάτι της θεωρίας.
Στη σκηνή, ο Θεός απλώνει το δάχτυλό του προς τον Αδάμ. Ο Αδάμ απλώνει το δικό του.
Τα δύο δάχτυλα πλησιάζουν, αλλά δεν αγγίζονται.
Ανάμεσά τους παραμένει ένα μικροσκοπικό κενό που έχει γίνει μία από τις πιο αναγνωρίσιμες εικόνες στην ιστορία της τέχνης.
Αν όμως δεχτούμε, έστω ως υπόθεση, ότι το κόκκινο περίγραμμα συμβολίζει έναν εγκέφαλο, τότε η σκηνή αποκτά μια εντελώς διαφορετική ανάγνωση.
Ο Θεός δεν μεταδίδει μόνο ζωή.
Μεταδίδει νόηση, συνείδηση και την ανθρώπινη ικανότητα για σκέψη.
Με αυτή την ερμηνεία, η Δημιουργία του Αδάμ δεν απεικονίζει απλώς τη στιγμή που ο άνθρωπος αποκτά ζωή. Θα μπορούσε να απεικονίζει τη στιγμή που αποκτά την ικανότητα να αντιλαμβάνεται ότι υπάρχει.
Είναι μια εξαιρετικά ισχυρή ιδέα.
Αλλά παραμένει ερμηνεία και όχι αποδεδειγμένο μήνυμα του Μιχαήλ Αγγέλου.
Πώς να δεις τη θεωρία μόνος σου
Μην αποδεχτείς τη θεωρία απλώς επειδή ακούγεται εντυπωσιακή.
- Άνοιξε μια εικόνα υψηλής ανάλυσης της Δημιουργίας του Αδάμ.
- Κοίταξε μόνο την κόκκινη σιλουέτα γύρω από τον Θεό.
- Προσπάθησε να αγνοήσεις τις πτυχές και τις μορφές στο εσωτερικό της.
- Βάλε δίπλα μια πλάγια ανατομική απεικόνιση ανθρώπινου εγκεφάλου.
- Σύγκρινε τα περιγράμματα.
Αν δεις την ομοιότητα, θα καταλάβεις γιατί η θεωρία εξακολουθεί να συζητείται περισσότερο από τρεις δεκαετίες μετά τη δημοσίευση του Meshberger.
Αν δεν τη δεις, το έργο δεν χάνει τίποτα.
Γιατί η τέχνη δεν απαιτεί να βλέπουμε όλοι το ίδιο πράγμα.
Τι γνωρίζουμε και τι παραμένει θεωρία
Η Δημιουργία του Αδάμ αποτελεί μέρος του μεγάλου κύκλου της Γένεσης στην οροφή της Καπέλα Σιξτίνα, την οποία ο Μιχαήλ Άγγελος ζωγράφισε μεταξύ 1508 και 1512.
Η περίφημη θεωρία του εγκεφάλου έγινε γνωστή μέσα από την ανάλυση του Frank Lynn Meshberger το 1990 και βασίζεται στις ανατομικές ομοιότητες που εντόπισε στο περίγραμμα γύρω από τον Θεό.
Γνωρίζουμε επίσης ότι ο Μιχαήλ Άγγελος είχε βαθιά γνώση της ανθρώπινης ανατομίας.
Αυτό που δεν γνωρίζουμε είναι αν σχεδίασε συνειδητά το κόκκινο περίγραμμα ώστε να αναπαριστά έναν ανθρώπινο εγκέφαλο.
Και ίσως γι’ αυτό η θεωρία παραμένει τόσο γοητευτική.
Δεν μετατρέπει τη Δημιουργία του Αδάμ σε έναν γρίφο με μία κρυμμένη λύση. Μας αναγκάζει να επιστρέψουμε σε ένα έργο που πιστεύουμε ότι γνωρίζουμε και να το κοιτάξουμε ξανά.
Η δύναμη του έργου δεν βρίσκεται στην απάντηση. Βρίσκεται στο γεγονός ότι, περισσότερο από πέντε αιώνες αργότερα, εξακολουθούμε να κάνουμε την ερώτηση.
