Γιατί οι άνθρωποι βλέπουν διαφορετικά το ίδιο έργο τέχνης;
Δύο άνθρωποι μπορούν να σταθούν μπροστά στο ίδιο έργο τέχνης και να φύγουν με εντελώς διαφορετική εντύπωση. Ο ένας μπορεί να νιώσει ηρεμία, ο άλλος ένταση και ένας τρίτος να μην αισθανθεί σχεδόν τίποτα. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάποιος από τους τρεις «δεν κατάλαβε» το έργο. Σημαίνει ότι η εμπειρία της τέχνης δεν είναι ποτέ εντελώς ουδέτερη. Όταν κοιτάζουμε έναν πίνακα, δεν βλέπουμε μόνο χρώματα, γραμμές και μορφές. Φέρνουμε μαζί μας τη μνήμη μας, τις εμπειρίες μας, τις γνώσεις μας, ακόμη και τη διάθεση που έχουμε εκείνη τη στιγμή. Ένα σκοτεινό τοπίο μπορεί σε κάποιον να θυμίσει μοναξιά, ενώ σε άλλον να δημιουργήσει αίσθηση ησυχίας. Ένα έντονο κόκκινο μπορεί να φαίνεται απειλητικό ή ζωντανό. Η εικόνα είναι ίδια, αλλά ο θεατής αλλάζει, και μαζί του αλλάζει και ο τρόπος που διαβάζει το έργο.
Η προσωπική εμπειρία αλλάζει αυτό που βλέπουμε
Η τέχνη λειτουργεί πολλές φορές σαν καθρέφτης. Δεν δείχνει μόνο αυτό που έχει ζωγραφίσει ο καλλιτέχνης, αλλά και κάτι από εμάς τους ίδιους. Αν κάποιος έχει συνδέσει ένα συγκεκριμένο χρώμα, ένα πρόσωπο ή ένα τοπίο με μια προσωπική ανάμνηση, είναι πολύ πιθανό να αντιδράσει διαφορετικά από κάποιον που δεν έχει αυτή τη σύνδεση. Το ίδιο συμβαίνει και με τις γνώσεις μας. Αν ξέρουμε την ιστορία ενός έργου, μπορούμε να προσέξουμε πράγματα που πριν μας περνούσαν απαρατήρητα. Ένας θεατής που γνωρίζει τον μύθο πίσω από τον Κρόνο του Γκόγια βλέπει περισσότερα από μια βίαιη σκηνή. Ένας άλλος που δεν γνωρίζει τίποτα μπορεί να αντιδράσει μόνο στο σκοτάδι, στην κίνηση και στην ένταση. Και οι δύο εμπειρίες είναι πραγματικές. Απλώς ξεκινούν από διαφορετικό σημείο.
Αυτός είναι και ο λόγος που ένα έργο μπορεί να μας μιλήσει διαφορετικά σε διαφορετικές ηλικίες. Κάτι που στα είκοσι μας φαινόταν αδιάφορο μπορεί στα σαράντα να αποκτήσει βάρος. Δεν άλλαξε ο πίνακας. Αλλάξαμε εμείς. Οι εμπειρίες που μεσολάβησαν, οι άνθρωποι που γνωρίσαμε, οι φόβοι, οι χαρές και οι απώλειες μετακινούν τον τρόπο που κοιτάζουμε. Η ίδια εικόνα μπορεί έτσι να αποκτήσει καινούργια σημασία χωρίς να έχει αλλάξει ούτε μία πινελιά.
Το χρώμα, η σύνθεση και η ατμόσφαιρα επηρεάζουν τον θεατή
Δεν είναι όμως μόνο η προσωπική ιστορία. Ο τρόπος με τον οποίο είναι φτιαγμένο ένα έργο επηρεάζει έντονα την αντίδρασή μας. Το χρώμα μπορεί να δημιουργήσει αμέσως μια αίσθηση θερμότητας ή ψυχρότητας. Η σύνθεση μπορεί να μας κάνει να νιώσουμε ισορροπία ή ένταση. Το φως μπορεί να οδηγήσει το βλέμμα σε ένα συγκεκριμένο σημείο, ενώ μια σκοτεινή περιοχή μπορεί να δημιουργήσει αβεβαιότητα.
Στην Έναστρη Νύχτα, για παράδειγμα, ο ουρανός δεν είναι απλώς νυχτερινός. Κινείται. Οι καμπύλες γραμμές και τα έντονα φωτεινά σημεία δημιουργούν μια εμπειρία που δεν είναι καθαρά ρεαλιστική. Αυτό μπορεί να προκαλέσει γαλήνη σε κάποιον και ανησυχία σε κάποιον άλλο. Αν θέλεις, μπορείς να δεις και το σχετικό άρθρο για την Έναστρη Νύχτα του Βαν Γκογκ, όπου φαίνεται πόσο πολύ ο τρόπος ζωγραφικής επηρεάζει την αίσθηση του έργου.
Το ίδιο ισχύει και σε εντελώς διαφορετικές εικόνες. Η Γέννηση της Αφροδίτης του Μποτιτσέλι μπορεί να μοιάζει απαλή και αρμονική, ενώ ο Κρόνος του Γκόγια σχεδόν βίαιος πριν ακόμη γνωρίσουμε την ιστορία του. Η μορφή, το χρώμα και η κίνηση προλαβαίνουν πολλές φορές τη σκέψη.
Δεν υπάρχει πάντα μία σωστή ερμηνεία
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα πράγματα στην τέχνη είναι ότι δεν χρειάζεται κάθε έργο να έχει μία και μοναδική απάντηση. Φυσικά υπάρχουν ιστορικά στοιχεία, σύμβολα και προθέσεις του καλλιτέχνη που μπορούμε να μελετήσουμε. Αλλά πέρα από αυτά, υπάρχει και η εμπειρία του θεατή.
Το λάθος ξεκινά όταν πιστεύουμε ότι για να «καταλάβουμε» έναν πίνακα πρέπει να βρούμε τη μία κρυφή λύση. Πολλά έργα είναι δυνατά ακριβώς επειδή αφήνουν χώρο. Μας δίνουν αρκετά στοιχεία για να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε, αλλά όχι τόσα ώστε να κλείσουν όλες τις πιθανότητες.
Γι’ αυτό δύο άνθρωποι μπορούν να κοιτάζουν το ίδιο έργο τέχνης και να βλέπουν κάτι διαφορετικό χωρίς να είναι απαραίτητα λάθος. Η τέχνη βρίσκεται κάπου ανάμεσα σε αυτό που δημιούργησε ο καλλιτέχνης και σε αυτό που φέρνει μαζί του ο θεατής. Και ίσως αυτή η απόσταση ανάμεσα στα δύο να είναι ένας από τους λόγους που επιστρέφουμε ξανά και ξανά στα ίδια έργα.
